Akademisyen Nasıl Olunur?

• Ders anlatır, ders içeriğini ve sınavları hazırlarsın; ön lisans, lisans ve lisansüstü düzeyde uygulama ve laboratuvar çalışmalarını yürütürsün.

• Kendi alanında bilimsel araştırma yapar, sonuçlarını makale, bildiri ve kitap olarak yayımlarsın; akademide yükselmen büyük ölçüde bu yayınlara bağlıdır.

• Belirli günlerde öğrenci kabul eder, danışmanlık ve rehberlik yaparsın; lisansüstü öğrencilerin tez çalışmalarını yönetirsin.

• Araştırma projesi yazar, TÜBİTAK ya da üniversitenin kendi araştırma bütçesi (BAP, yani Bilimsel Araştırma Projeleri birimi) gibi kaynaklara başvurur, kabul edilen projenin bütçesini ve raporlarını takip edersin.

• Araştırma görevlisiysen derslerde ve laboratuvarlarda öğretim üyesine yardım eder, sınav gözetmenliği ve bölüm işlerini yaparken bir yandan kendi yüksek lisans ya da doktora tezini yürütürsün.

• Bölüm ve komisyon toplantılarına katılır; jüri üyeliği, hakemlik, akreditasyon ve kayıt-sınav gibi idari görevleri üstlenirsin.

Akademisyenliğin tek bir lisans programı yok: tıptan tarihe, makine mühendisliğinden sanat tarihine hangi bölümü okursan o alanın akademisyeni olabilirsin. Aşağıdaki bölüm listesi "sadece bunlardan olunur" demek değil; akademiye giden yolun ne kadar açık olduğuna göre işaretlenmiş bir kesit, meslek bütün lisans alanlarına açık. Yol lisanstan sonra başlıyor: önce tezli yüksek lisans (normal süresi 2 yıl), sonra doktora (yüksek lisansın üstüne normal süresi 4 yıl, doğrudan lisanstan girenlerde 5 yıl). Öğrenciyken üniversitelerin ilan ettiği araştırma görevlisi kadrolarına başvurabilirsin: devlet üniversitesinde bu kadroya başvurmanın ön şartı zaten tezli yüksek lisans ya da doktora öğrencisi olmak, ALES'ten en az 70 ve YÖK'ün kabul ettiği merkezi yabancı dil sınavından en az 50 puan almak, bir de başvuru yılının ocak ayı itibarıyla 35 yaşını doldurmamış olmak. (Vakıf üniversitelerinde lisansüstü öğrencilik şartı aranmıyor, en az lisans mezunu olmak yeterli. Yabancı dilden 85 puan şartı ise araştırma görevlileri için değil; yabancı dille ders veren programların, zorunlu yabancı dil derslerinin ve yabancı dil ile uluslararası ilişkiler birimlerinin öğretim görevlisi kadroları için geçerli.) Doktorayı bitirince "doktor" unvanını alırsın ama bu seni otomatik olarak öğretim üyesi yapmaz: üniversitelerin ilan ettiği doktor öğretim üyesi kadrolarına ayrı ayrı başvurman gerekir ve atama en çok dört yıl süreyle yapılır; süre bitince görev kendiliğinden sona erer, yeniden atanman gerekir. Sonraki basamak doçentlik. Doçentlik unvanı için Üniversitelerarası Kurul'un (üniversitelerin ortak karar organı, kısaca ÜAK) senin alanın için belirlediği sayıda ve nitelikte yayın, en az dört dönem ders vermiş olmak ve merkezi yabancı dil sınavından en az 55 puan isteniyor; başvurular her yıl mart ve ekim dönemlerinde alınıyor. Unvanı almak burada da kadro anlamına gelmiyor: doçent kadrosu için ayrıca ilana başvurup üç profesörün raporu ve üniversite yönetim kurulu kararı üzerine rektör tarafından atanman gerekiyor; üniversiteler kendi ek koşullarını ve sözlü sınav şartını da koyabiliyor. Profesörlüğe yükseltilebilmek için doçentlik unvanını aldıktan sonra en az beş yıl daha o bilim alanında çalışmış ve özgün yayınlar yapmış olman gerekiyor. Devlet üniversitesi dışında vakıf üniversitelerinde de akademisyen olarak çalışılabilir; orada kadro değil sözleşme düzeni geçerli.

1. 1

   Yol uzun ve basamaklı: 4 yıllık lisanstan sonra tezli yüksek lisans (normal süresi 2 yıl), ardından doktora (yüksek lisansın üstüne normal 4 yıl, doğrudan lisanstan girenlerde 5 yıl) geliyor. Mevzuattaki 3 yıl (yüksek lisans) ve 6 yıl (doktora; lisanstan girenlerde 7 yıl) ise "ne kadar sürer" değil, aşılırsa okulla ilişiğin kesildiği son sınır. Üstelik doktorayı bitirmek seni otomatik olarak öğretim üyesi yapmıyor.

2. 2

   Kadro güvencesi zayıf: 1 Ocak 2018'den beri devlet üniversitelerinde araştırma görevlileri, kanundaki madde numarasından dolayı "50/d" denilen süreli kadroya alınıyor. Doktoran bitince kadron bir yıl uzatılıyor, performans kriterlerini sağlarsan bir yıl daha; bu sürelerin sonunda ilişiğin kendiliğinden kesiliyor. Kanuna göre doktorasını bitirenlerin en fazla %30'u kendi kurumunda doktor öğretim üyesi kadrosuna atanabiliyor.

3. 3

   Rekabet gerçek ama tek bir oranla ölçülmüyor: her yıl 14.875 kişi doktorasını tamamlıyor, kadro ilanları ise merkezi değil, üniversite üniversite açılıyor. Türkiye'deki 39.678 araştırma görevlisi sayısını 89.665 doktora öğrencisiyle yan yana koyup oran çıkarmak yanıltıcı olur; çünkü araştırma görevlilerinin kendisi de bu lisansüstü öğrencilerin bir bölümü.

4. 4

   İyi yanı: akademisyenlik hangi bölümü okursan oku açık kalan az sayıdaki yoldan biri; kendi merak ettiğin konuda araştırma yapıyor, zamanının büyük kısmını kendin planlıyorsun. Devlet üniversitesinde maaş memur cetveline bağlı olduğu için öngörülebilir: Temmuz-Aralık 2026 için yayımlanan yaklaşık net bantlar araştırma görevlisinde 85.000-108.000 TL, profesörde 142.000-165.000 TL.