İş Sağlığı ve Güvenliği Uzmanı Nasıl Olunur?

• İşyerinde risk değerlendirmesi yapılmasına katılır, alınması gereken güvenlik önlemlerini işverene yazılı olarak bildirir.

• Kişisel koruyucu donanımların seçimi ve iş ekipmanlarının güvenli kullanımı konusunda işverene rehberlik eder, uygulamayı takip eder.

• Yangın, patlama ve doğal afet gibi durumlar için acil durum planlarının hazırlanmasına katılır, tatbikatların yapılmasını izler.

• Çalışanlara yönelik iş sağlığı ve güvenliği eğitimlerini planlar, uygulamasını kontrol eder ve İSG-KATİP sistemine bildirimde bulunur.

• İşyerinde meydana gelen iş kazası ve ramak kala olayların nedenlerini araştırıp tekrarlanmaması için işverene öneride bulunur.

• İşyeri hekimiyle birlikte yıllık çalışma planını ve yıllık değerlendirme raporunu hazırlar.

İş güvenliği uzmanı olmanın kapısı, ziraat mühendisi ya da diyetisyen gibi tek bir YKS bölümü değil: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 3. maddesi (f bendi) unvanı doğrudan 'iş güvenliği uzmanlığı belgesine sahip mühendis, mimar veya teknik eleman' olarak tanımlıyor — yani önce bir lisans diploması, sonra Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın verdiği bir sertifika gerekiyor. Kanunun 'teknik eleman' tanımı (madde 3/s) 2012'de 'teknik öğretmen, fizikçi ve kimyager unvanına sahip olanlar ile üniversitelerin iş sağlığı ve güvenliği programı mezunlarını' kapsıyordu; İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik'te (RG 29.12.2012/28512) 2013 ve 2015'teki değişikliklerle bu tanım genişledi ve 'teknik öğretmenler, fizikçi, kimyager veya biyolog unvanına sahip olanlar ile üniversitelerin iş sağlığı ve güvenliği lisans veya ön lisans programı mezunları' haline geldi (madde 4/ı) — yani kağıt üzerinde İSG bölümünün hem lisansı hem ön lisansı 'teknik eleman' sayılıp mühendislik/mimarlık mezunlarıyla aynı kapıdan girme hakkı kazandırıyor. Ama aynı yönetmeliğin eğitim programına başvuru şartlarını düzenleyen 24. maddesi adaylardan genel olarak 'lisans eğitimini tamamlamış' olmalarını ve 'katılacağı eğitim programına uygun alanda lisans eğitimi aldığını gösteren diploma' sunmalarını istiyor; bu iki madde arasındaki metin farkı nedeniyle 2 yıllık ön lisans mezunlarının C sınıfı eğitimine kabulü yönetmelik metninde tam netlik taşımıyor. Bu tartışma artık büyük ölçüde teorik kaldı: YÖK, İş Sağlığı ve Güvenliği ön lisans (2 yıllık, meslek yüksekokulu) programlarının kontenjanını 2023-2025 arasında yüzde 53 azalttıktan sonra, 2026-YKS Yükseköğretim Programları ve Kontenjanları Kılavuzu'nda tamamen sıfırladı — bu kılavuzu PyMuPDF ile programatik olarak taradığımızda TABLO-3'te (ön lisans programları) tek bir 'İş Sağlığı ve Güvenliği' satırı bulunamadı. 2026-2027 eğitim yılından itibaren bu bölüme yeni öğrenci alınmıyor (halihazırda okuyanlar eğitimini tamamlayabiliyor); yani bugün YKS'ye girecek bir öğrenci için İSG'ye ön lisansla girme yolu artık yok, sadece lisans (4 yıllık, SAY puan türü) seçeneği kalıyor. Hangi diplomaya sahip olursan ol, unvanı almak için tek bir yol var: Bakanlıkça yetkilendirilmiş bir eğitim kurumunda toplam en az 220 saatlik (180 saat teorik + 40 saat uygulama) 'C sınıfı iş güvenliği uzmanlığı eğitimi'ni tamamlamak ve ardından ÖSYM'nin İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü adına yılda iki kez (Mayıs ve Aralık aylarında) düzenlediği İSG sınavında 100 üzerinden en az 70 puan almak (yönetmelik madde 28/4). İş Sağlığı ve Güvenliği'nin 4 yıllık lisans mezunlarına yönetmelik bir kısayol tanımış: bu eğitime hiç girmeden doğrudan C sınıfı sınavına başvurabiliyorlar (madde 8/1-c/3); mühendislik/mimarlık mezunları ve diğer teknik elemanlar için böyle bir kısayol yok, önce eğitimi tamamlamaları gerekiyor. Belge tek başına her işyerinde çalışma hakkı vermiyor: yönetmeliğin 7. maddesine göre (C) sınıfı belge sadece 'az tehlikeli' sınıftaki işyerlerinde, (B) sınıfı 'az tehlikeli ve tehlikeli' sınıftaki işyerlerinde, (A) sınıfı ise bütün tehlike sınıflarındaki işyerlerinde çalışma yetkisi veriyor. Sınıf atlamak deneyim ve yeni bir sınav istiyor: C sınıfı belgeyle en az 3 yıl fiilen çalışıp B sınıfı eğitimine katılıp sınavı geçmek, B'den A'ya geçmek için ise en az 4 yıl fiilen çalışmış olmak ve yine bir eğitim+sınav süreci gerekiyor (madde 8/1). Çalışma süresi saat değil dakika üzerinden hesaplanıyor: yönetmeliğin 12. maddesine göre bir uzman, az tehlikeli işyerinde çalışan başına ayda en az 10 dakika, tehlikelide 20 dakika, çok tehlikelide 40 dakika görev yapmak zorunda — yani 50 kişilik az tehlikeli bir işyeri ayda sadece yaklaşık 8 saat uzman zamanı gerektiriyor. Bu yüzden çoğu iş güvenliği uzmanı tek bir işverende tam zamanlı çalışmıyor; İSG-KATİP sistemi üzerinden aynı anda onlarca küçük işyeriyle ayrı 'iş güvenliği uzmanlığı sözleşmesi' imzalayıp bunları genelde bir Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi (OSGB) üzerinden yönetiyor. Tam zamanlı, tek işverene bağlı çalışma modeli daha çok yönetmeliğin tam gün uzman zorunluluğu getirdiği büyük işyerlerinde görülüyor: az tehlikelide 1000, tehlikelide 500, çok tehlikelide ise 250 ve üzeri çalışanı olan işyerlerinde her o sayı için tam gün en az bir uzman görevlendirilmesi gerekiyor (madde 12/2-4). Kimin bu hizmeti almak zorunda olduğu da yıllar içinde değişti: Kanunun 38. maddesi, işyeri hekimi/iş güvenliği uzmanı görevlendirme yükümlülüğünü düzenleyen 6, 7 ve 8. maddelerin kamu kurumları ile 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için kanunun yayım tarihinden (30 Haziran 2012) iki yıl sonra, yani 30 Haziran 2014'te yürürlüğe gireceğini söylüyordu. Ama bu tarih art arda beş kez (sırasıyla 2016, 2017, 2020, 2023 ve 2024 yıllarına) ertelendi ve nihayet 1 Ocak 2025'te -bu kez ertelenmeden- fiilen yürürlüğe girdi: artık kamu kurumları ve 50'den az çalışanı olan az tehlikeli sınıftaki işyerleri de, tek bir çalışanı olsa bile, iş güvenliği uzmanından hizmet almak zorunda. Bu, mesleğe olan kurumsal talebi büyütecek bir gelişme; ama piyasada yıllardır birikmiş C sınıfı belgeli uzman arzının bu yeni talebi ne ölçüde karşılayacağı ayrı bir soru. Genel tablonun dışında, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın kendi bünyesinde çalışan, çok daha küçük ve farklı bir 'İş Sağlığı ve Güvenliği Uzmanı' kadrosu daha var: 6331 sayılı Kanun'un ek listesiyle Bakanlık merkez teşkilatında 120 kadro ihdas edildi (Genel İdare Hizmetleri sınıfı, 3. derece). Bu kadroya girmek mühendislik fakültesi mezunu olup KPSS (A) grubu puanıyla Bakanlığın açtığı 'İş Sağlığı ve Güvenliği Uzman Yardımcılığı' giriş sınavını (yazılı+mülakat) kazanmayı gerektiriyor — bulabildiğimiz tek örnek ilan 2009 tarihli olup elektrik, elektrik-elektronik, makine, bilgisayar ve endüstri mühendisliği dallarını arıyordu; bu ilan yönetmelikten de kanunun kendisinden de eski olduğu için, günümüzde hangi mühendislik dallarının arandığı veya kadronun ne sıklıkla yeniden ilana çıktığı güncel olarak doğrulanamadı. Yine de bu, sertifika sistemine dayanmayan, küçük ve rekabetçi bir kamu kariyer mesleği yolu ve genel OSGB/serbest çalışan iş güvenliği uzmanlığından tamamen farklı işliyor.

1. 1

   Bu rehberdeki ilk 'sertifika kapılı' meslek: unvanı bir YKS bölümünden mezun olarak değil, 6331 sayılı Kanun'un tanımına göre mühendislik/mimarlık veya İş Sağlığı ve Güvenliği bölümü sonrası Bakanlığın açtığı ÖSYM sınavını geçip A, B veya C sınıfı belge alarak kazanıyorsun; İSG'nin 2 yıllık ön lisans yolu ise YÖK tarafından 2026-YKS itibarıyla tamamen kapatıldı.

2. 2

   Zorunluluk kapsamı 2025'te büyüdü: kamu kurumları ile 50'den az çalışanı olan az tehlikeli işyerlerini kapsayan yükümlülük 2014'te başlaması gerekirken beş kez ertelenip toplam on yıldan fazla gecikti ve nihayet 1 Ocak 2025'te -bu kez ertelenmeden- yürürlüğe girdi; artık tek çalışanlı bir az tehlikeli işyeri bile iş güvenliği uzmanından hizmet almak zorunda.

3. 3

   Gelir modeli çoğu uzman için tek bir 'aylık maaş' değil: yönetmelik çalışma süresini işyeri başına dakika üzerinden hesapladığı için (az tehlikelide çalışan başına ayda 10 dakika gibi) çoğu uzman OSGB üzerinden aynı anda birçok küçük işyeriyle ayrı sözleşme yapıp gelirini bunların toplamından elde ediyor; salaryinsights.com.tr'de bulunabilen tek tük bildirimler (n=1) bu dağınık gerçeği güvenilir bir ortalamaya indirgemeye yetmiyor.

4. 4

   Meslek ciddi bir hukuki sorumluluk riski taşıyor: 21 Ocak 2025'teki Bolu Kartalkaya Grand Kartal Otel yangınında (78 ölü) otelde görevli iki iş güvenliği uzmanından Kübra Demir, 'bilinçli taksirle birden fazla kişinin ölümüne ve yaralanmasına neden olma' suçundan 21 yıl 4 ay 15 gün hapis cezasına çarptırılırken, diğer uzman Ece Kayacan beraat etti; meslek örgütleri bu denli ağır bir cezanın iş güvenliği uzmanlarını olay sonrasında 'günah keçisi' haline getirdiğini savunuyor.